Havalı Fren mi Hidrolik Fren mi? Ağır Vasıtada Neden Hava Kullanılır?

Kısa Cevap: İkisi de Durdurur, Farklı Kuvvetle

Hidrolik fren hafif ve orta araçlar için yeterli, basit ve hızlı tepki veren bir sistemdir. Havalı fren ise ağır yük, dorse ve uzun iniş için gereken kuvveti sağlar ve bir kaçakta aracı frensiz bırakmayacak biçimde kurulmuştur. Ağır vasıtada seçim tercihten çok zorunluluktur.

Havalı frenli bir araçta belirti çıktığında karar şu sırayla verilir.

1. Basınç ikazı yanıyor, basınç tutmuyor, frenler geç geliyor ya da bırakmıyorsa: Aracı sürmeyin, çekici çağırın. Aracı güvenli bir yerde durdurun, park frenini çekin, tekerlekleri takozlayın. Servisi araca çağırın ya da aracı çekici ile götürün.
2. Basınç tutuyor fakat panelde fren ikazı yanıyor ya da basınç eskisinden geç doluyorsa: Yeni yola çıkmayın; araç yüksüz ve düz güzergahtan servise götürülür. Rampalı ve yüklü güzergah kullanılmaz.
3. Frenler normal, ancak depodan su geliyor ya da hafif bir hava sesi duyuluyorsa: İlk fırsatta servise gösterin.

Araç durdurulurken her kademede aynı sıra izlenir. Araç düz zemine alınır, park freni çekilir, tekerlekler her iki yönde takozlanır ve vites boşa alınır.

İki Sistem Nasıl Çalışır?

Hidrolik frende pedal bir ana merkezi iter. Merkezdeki fren hidroliği sıkışmaz; bu nedenle pedala uygulanan kuvvet borular üzerinden tekerleklerdeki pistonlara aynen taşınır ve balatayı diske ya da kampanaya bastırır. Sürücünün kuvveti bir servo ile büyütülür, fakat enerjinin kaynağı yine sürücünün ayağıdır.

Havalı frende enerji önceden üretilir ve saklanır. Motorla çalışan kompresör havayı sıkıştırır, kurutucu nemini alır, dağıtıcı havayı ayrı devrelere böler ve depolar bu havayı saklar. Sürücü frene bastığında pedal ünitesi yalnızca bir komut sinyali üretir; röle ventilleri depodaki havayı tekerleklerdeki fren körüklerine hızla gönderir ve fren körüğü balatayı iter. Frenden ayak çekildiğinde bu hava dışarı atılır. Havanın kompresörden balataya uzanan yolculuğunu havalı fren sistemi nasıl çalışır yazımızda dokuz durakta anlattık.

Park freni de iki sistemde farklıdır. Hidrolik frenli araçta park freni çoğunlukla mekaniktir. Havalı frenli araçta ise park freni güçlü yaylarla uygulanır ve hava ile çözülür; hava yoksa yaylar freni uygular.

Karşılaştırma Tablosu: Hidrolik ve Havalı Fren

Aşağıdaki tablo iki sistemi sahada önemli olan başlıklarda karşılaştırır.

Tablodaki en önemli satır dördüncüsüdür. Hidrolik sistemde büyük bir kaçak freni zayıflatır. Havalı sistemde ise basınç belirli bir değerin altına düştüğünde yaylı park frenleri kendiliğinden devreye girer ve aracı frenler. Sistem, arıza anında aracı durdurma yönünde çalışacak biçimde kurulmuştur.

Ağır Vasıtada Neden Hava Kullanılır?

Ağır vasıtanın havalı frene yönelmesinin birbirini tamamlayan birkaç sebebi vardır.

• Kuvvet. Kırk tonluk bir aracı durdurmak için gereken kuvveti sürücünün ayağıyla üretmek mümkün değildir; hava bu kuvveti depodan hazır verir.
• Kaynak. Kompresör çalıştığı sürece hava üretilir; enerji tükenmez, yalnızca harcanan yerine konur.
• Emniyet. Hava kaybında yaylı frenler aracı frenler; kaçak aracı frensiz bırakmaz.
• Dorse. Çekici ile dorse iki hava hattıyla bağlanır; dorse, çekicinin freniyle aynı anda ve kendi deposundan frenlenir.
• Devre ayrımı. Hava birbirinden bağımsız devrelere bölünür; bir devre kaçırırsa diğerleri ayakta kalır.
• Tek kaynak, çok iş. Aynı hava süspansiyonu, şanzımanı, kabin süspansiyonunu, dingil kaldırmayı ve egzoz frenini de besler.

Devrelerin nasıl ayrıldığını dört devreli koruma valfi arızası yazımızda, çekici ile dorse arasındaki bağlantıyı çekici dorse uyumu yazımızda, havanın süspansiyondaki işini havalı süspansiyon nedir yazımızda anlattık.

Havalı Frenin Zayıf Yanları ve Bakım Farkı

Havalı frenin güçlü yanlarının bedeli, bakımında saklıdır. Hidrolik frende bakımın merkezi fren hidroliğidir. Havalı frende ise bakımın merkezi havanın temizliğidir.

• Nem. Sıkıştırılan havadaki nem kurutucuda tutulmazsa sisteme yayılır, ventil yuvalarını paslandırır ve kışın donar.
• Yağ. Kompresör yorulup yağ atmaya başlarsa yağ bütün ünitelere taşınır ve contaları şişirir.
• Tepki gecikmesi. Havanın hatlarda yol alması kısa bir süre ister; bu nedenle tekerleklere yakın röle ventilleri kullanılır.
• Kaçak. Küçük kaçaklar kompresörü sürekli çalıştırır; çalışan kompresör sisteme daha çok nem ve yağ taşır.

Kurutucunun ne zaman ele alınacağını hava kurutucu filtresi ne zaman değişmeli yazımızda, donmayı kışın havalı fren donması yazımızda, kompresörün belirtilerini kompresör yağ atıyor mu yazımızda anlattık.

Karma Sistemler ve Havalı Frenli Römorklar

İki sistemin arasında kalan çözümler de vardır. Bazı orta sınıf araçlarda hava ile hidrolik birlikte çalışır: havanın ürettiği kuvvet bir hidrolik merkezi iter, kuvveti tekerleklere hidrolik taşır. Bu araçlar havalı sistemin nem ve kompresör bakımını da, hidrolik sistemin sıvı bakımını da birlikte ister.

Havalı frenli bir römork ya da dorse çekilecekse çeken aracın hava sistemi olmalıdır; römork frenini çalıştıracak besleme ve kumanda hatları çeken araçtan gelir. Hava sistemi olmayan bir araçla havalı frenli römork çekmek, römorkun kendi freni olmadan çekilmesi demektir ve güvenli değildir.

Havalı Sistemde Kontrol ve Revizyon

Aşağıdaki adımlar ehil bir serviste yapılır. Bir bölümü sistem basınçlıyken yürütülür; sökme, rakor açma ve mekanik müdahale ise sistem basıncı boşaltıldıktan sonra yapılır. Buraya yazmamızın sebebi, ustanızla aynı dili konuşabilmeniz.

1. Sistem boşken dolum süresi saat tutularak ölçülür.
2. Basınç en üst değere geldiğinde kurutucunun tahliye sesi dinlenir.
3. Motor durdurulur, basıncın belirli bir süre korunup korunmadığı izlenir.
4. Pedal basılı tutularak aynı ölçüm tekrarlanır; fren devresi kaçağı ayrılır.
5. Depolar boşaltılır, gelen sıvıda su ve yağ aranır.
6. Pedal ünitesi ve röle ventillerinin frenleme ve bırakma süreleri denenir.

Havalı sistemin kumanda üniteleri, yani pedal ünitesi, röle ventilleri, dağıtıcı, kurutucu ve el fren kolu revize edilebilen gruptadır. Revizyonlu parçanın sıfır ve çıkma parçayla farkını revizyonlu mu, sıfır mı, çıkma mı yazımızda anlattık. Servisiniz numarayı okur ya da kareyi çeker, siz de bunu WhatsApp hattımıza iletirsiniz. Hangisinin doğru numara olduğundan emin değilse gövdedeki bütün kod ve etiketlerin fotoğrafını göndersin, doğrusunu biz ayıralım. Numarayla kataloğumuza arama sayfamızdan da bakabilirsiniz. Hangi kodun satışa esas numara olduğunu parça numarası nasıl okunur yazımızda ayrıntılı anlattık.

Revize ünitelerde garanti fatura tarihinden itibaren 6 aydır, kilometre sınırı yoktur; kapsam ve başvuru yolu garanti sayfamızda yazılıdır.