Şanzıman Vites Kulesi Arızası: Vites Geçmiyor, Hava Kaçırıyor

Vites Şikayetinde Yol Kararı

Kule şikayetlerinin hepsi aynı ağırlıkta değildir. Aşağıdaki üç kademe, hangi bulguda aracın hiç sürülmeyeceğini, hangisinde yalnızca servise götürüleceğini ayırır.

• Vites hiç geçmiyorsa, kol hiçbir kademeyi tutmuyorsa, kule bölgesinden duyulur hava kaçağı varsa, düşük hava basıncı ikazı ya da fren sistemi ikaz lambası yanıyorsa: Aracı sürmeyin, çekici çağırın. Aracı güvenli bir yerde durdurun, park frenini çekin, tekerlekleri takozlayın. Servisi araca çağırın ya da aracı çekici ile götürün. Bunu yaparken sıralama şöyledir: dörtlüleri yakın, mümkünse aracı sert bankete ya da emniyet şeridine alın, reflektif yeleği giyerek inin, reflektörü mevzuata uygun mesafeye koyun, takozu yalnızca trafiğe kapalı taraftan yerleştirin, beklemeyi bariyerin arkasında yapın. Şerit içinde tekerlek hizasına eğilmek ağır vasıtada en riskli iştir.
• Vites zor geçiyorsa, viteste atıyorsa, grup değişmiyorsa ya da buçuk vites tutmuyorsa: Yeni yola çıkmayın; araç yüksüz ve düz güzergahtan servise götürülür. Rampalı ve yüklü güzergah kullanılmaz. Basınç geç dolma şikayeti bu kademeye tek şartla girer: basınç geç dolsa bile normal çalışma değerine çıkıyor, düşük basınç ikazı sönüyor ve duyulur kaçak yok. Servise giderken hava basıncı göstergesi izlenir.
• Bütün kademeler giriyor, kolda boşluk artmış ya da kule bölgesinden gelen ses değişmişse, yani sürüş emniyetini doğrudan etkilemeyen erken belirtilerde: İlk fırsatta servise gösterin.

Viteste atıyorsa yüklü ve rampalı yolda kullanılmaz; motor freni kaybı riski nedeniyle iniş güzergahına çıkılmaz. Grubu değişmeyen araç da rampa öncesinde gereken kademeyi seçemeyebilir. Basınç normale çıkmıyor, düşük basınç ikazı sönmüyor, yolda yeniden yanıyor ya da motor durdurulduktan sonra depo basıncı düşüyorsa karar birinci kademeye yükselir.

Şikayeti Nasıl Tarif Ederseniz Teşhis O Kadar Kısalır

Ustanın ilk teşhisi sizin cümlenizden çıkar. Aşağıdaki tariflerden hangisi sizinkine benziyorsa, serviste aynı cümlenin kurulması saat kazandırır.

• Vites hiç geçmiyor: kol boşta geziyor, hiçbir kademe tutmuyor.
• Vites zor geçiyor: bastırınca giriyor ama kolu zorlamak gerekiyor.
• Viteste atıyor: kademe giriyor, gaz verince kendi kendine boşa düşüyor.
• Kuleden hava kaçırıyor: motor durdurulduktan sonra kule bölgesinden kesilmeyen bir tıslama duyulur. Ayrıca sürüş sırasında kompresörün alışılandan sık devreye girdiği fark edilir. Kaçağın yerini arama işi servise bırakılır.
• Grup (bölge) değişmiyor: düşük ve yüksek grup arasında geçiş olmuyor.
• Buçuk vites geçmiyor: ana kademeler çalışıyor, ara kademe tutmuyor.
• Sabah geçmiyor, ısınınca düzeliyor: akla ilk gelen sebep nemdir, ama tek sebep değildir. Kademe, soğukta vitesin hiç geçmemesine ya da zor geçmesine göre yukarıdaki yol kararından okunur.

Belirti tek başına suçluyu göstermez, hangi parçadan başlanacağını belirler. Hangi tarifin hangi kademeye düştüğü yukarıdaki yol kararında yazılı.

Kule Kolun Yerine Geçmez, Ona Omuz Verir

Vites kolu ile şanzıman arasında mekanik bağlantı vardır: koldan kuleye çubuk ya da halat gider. Kule bu komutu alır, içindeki servo silindirle (kolun kuvvetini artıran hava silindiri) şoförü destekler. Havanın işi kolun yerine geçmek değil, ona omuz vermektir.

Kulenin içinde küçük hava silindirleri ve bunları yöneten ventiller (havanın hangi yoldan gideceğini açıp kapatan küçük musluklar) bulunur. Silindirin içindeki pistonu hava iter, piston da çatalı (kayar kovanı ileri geri süren maşa biçimli parça) hareket ettirir; kovan kaydıkça dişli mile kilitlenir. Dişliler yerinde durur, kavratan parça kovandır. Ana kademenin seçimi, yani hangi vitese gidileceği mekanik komutla belirlenir; hava burada yalnızca kolun kuvvetine destek verir. Taraklama ve grup kademelerinin geçişi ise tamamen havayla yönetilir; otomatikleştirilmiş şanzımanlarda vitesi elektrikli kumandalı hava silindirleri geçirir.

Kuleler şanzıman ailesine göre değişir; kimi tipte iki, kimisinde üç silindir vardır. Kataloğumuzda 4213510700 iki silindirli, 4213500720 üç silindirli tip olarak geçer; dışarıdan benzeseler de kanal düzeni farklıdır. MAN araçlarda sık gördüğümüz 4213534010 ile aynı numara ailesinden olan 4213500850 de bu gruptadır; kataloğumuzda bu ailede kimi kayıt WABCO, kimisi ZF markasıyla geçer. Numaraları ezberlemek gerekmez; parçanın üstündeki numarayı serviste okutmak yeterlidir.

Taraklama ile Grup İki Ayrı Hava Devresidir

Ağır vasıta şanzımanlarının çoğu, vites sayısını çoğaltmak için ana kademelerin üstüne ikinci bir kademe koyar. Ustaların taraklama dediği bu ara kademeye halk arasında buçuk vites denir; kimi parçanın üstünde split yazar. Bunun yanında düşük ve yüksek grup (bölge) geçişi vardır.

Taraklama ventili, kol üzerindeki kelebekten gelen komutu taraklama silindirine yönlendirir. ZF şanzımanlarda 0501216081 yaygındır; kataloğumuzda aynı işi gören 1025538 de taraklama ventili olarak kayıtlıdır. Eski modellerde 81325506013 karşımıza çıkar; bu numara ZF'nin kendi numara düzenine benzemez, kataloğumuzda ZF taraklama ventilinin eski model karşılığı olarak kayıtlıdır, yani numara olduğu gibi aranır, ZF numarasına çevrilmeye çalışılmaz. Buçuk vites geçmiyorsa çoğu vakada ilk buraya bakılır.

Grup geçişi ayrı bir hava devresidir: kendi ventili, kendi silindiri ve ana kademe viteste iken geçişi engelleyen emniyet düzeni vardır. Grup geçmiyorsa grup ventili, grup silindiri, grup kilidi ve grup tarafındaki senkromeç (vites geçerken iki dişlinin hızını eşitleyen parça) ele alınır; kataloğumuzda 303.11.0055L gibi şanzıman ventilleri de bu kumanda hattına aittir. Taraklama ventili bu şikayette genellikle birincil sorumlu değildir; ikisini karıştırmak yanlış parça almaya kadar gider. İki devre de aynı yardımcı beslemeden geldiği için besleme tarafındaki tek kaçak ikisini birden aksatabilir.

Hava Kaçağı Vitesi Neden Geçirmez?

Pistonu iten şey, iki tarafı arasındaki basınç farkıdır. İç lastikler (sızdırmazlık contaları) yaşlanıp sertleşince hava karşı tarafa sızar, piston yolunun sonuna kadar gidemez. Havadan kaynaklı bu yarım kavrama, özellikle taraklama ve grup kademelerinde atmayı açıklar.

Ana kademede yük binince atma ise çoğu vakada mekaniktir: kavrama dişi ve kayar kovan aşınması, çatal yenmesi, bilya ve yay tutma kuvvetinin zayıflaması, mil boşluğu, yumuşamış şanzıman takozları. Ana kademede atmada kule tek başına suçlanmaz.

Şanzıman devresi, dört devreli koruma ventilinin (kurutucudan gelen havayı dört ayrı devreye dağıtan, devreleri birbirinden yalıtan ve bir devrede kaçak olduğunda diğerlerinin basıncını koruyan ventil) ayırdığı yardımcı devreden beslenir; koruma ventili sağlamken kule kaçağı fren devrelerini kapanma basıncının altına boşaltmaz. Bu, kaçağın zararsız olduğu anlamına gelmez: kaçak büyükse kompresör tüketime yetişemez ve fren devreleri çalışma basıncına ulaşamayabilir. Kompresör sürekli yük altında çalışır, taşınan nem ve yağ diğer ventilleri yıpratır, araç rampada kademe seçemez hale gelebilir. Koruma ventili de arızalıysa kaçak fren devrelerine ulaşır; duyulur kaçakta karar bu nedenle birinci kademededir.

Her kaçak dışarı doğru olmaz. İç kaçakta dışarıda belirgin bir kaçak noktası çoğu vakada bulunmaz; hava kule içinde kanaldan kanala geçer ya da ventilin egzoz ağzından sürekli dışarı verilir. Egzoz ağzından gelen kesintisiz hava iç kaçağın en tipik işaretidir; teyit için basınç düşümü izlenir veya tezgahta silindir hareketi gözlenir. Dışa kaçak ise köpükle bulunur. Bu gözlemlerin hepsi basınçlı sistemde yapıldığı için serviste, ehil kişi tarafından yürütülür.

Kuleyi Yoran Şeyler

Kulenin ömrünü içinden geçen havanın kalitesi belirler; buna titreşim, ısı ve normal mekanik aşınma eklenir.

• Nem: kurutucu görevini yapmadığında sisteme su ve buhar taşınır, iç yüzeyler paslanır, lastikler sertleşir. Kanalda biriken su kışın donarsa kule aldığı komutu uygulayamaz, ısınınca normale döner. Bunu Hava kurutucu filtresi ne zaman değişmeli yazımızda ayrıntılı anlattık.
• Yağ karışması: kompresörden kaçan yağ contaları şişirir; şişen conta bir süre iş görür, sonra tamamen bırakır. Bunu Kompresör yağ atıyor yazımızda ayrıntılı anlattık.
• Silindir yüzeyi: yüzey zamanla parlar ve yağ filmini tutamaz; aşınma ilerledikçe iç ölçü büyür. İki durumda da yeni conta eski silindirde sızdırmaya devam eder.
• Ventil oturma yüzeyi: hattan gelen parçacıklar bu yüzeyleri çizer, çizik yüzey tam kapatmaz.
• Titreşim ve ısı: şanzıman üstü sıcak ve sürekli titreşen bir bölgedir; rakorlardaki gevşeme buradan doğar.

Sabah geçmeyip ısınınca düzelen tarifte nem ilk sırada gelir, ancak tek başına yeterli bir bulgu değildir; teyit edilmeden kule sökülmez.

Kule Servise Girince Ne Yapılır

Vites geçmiyor diye doğrudan kule sökmek sık yapılan hatadır. Kule, sökümü zahmetli bir parçadır; kendisinden önce elenecek yerler vardır ve aşağıdaki tek sıra bunu verir.

Aşağıdaki adımlar ehil bir serviste yapılır. Bir bölümü sistem basınçlıyken yürütülür; sökme, rakor açma ve mekanik müdahale ise sistem basıncı boşaltıldıktan sonra yapılır. Buraya yazmamızın sebebi, ustanızla aynı dili konuşabilmeniz.

1. Araç düz zemine alınır, park freni çekilir, tekerlekler her iki yönde takozlanır ve vites boşa alınır.
2. Kule kabin altında kalıyorsa kabin üretici talimatına göre devrilir ve emniyet desteği kilitlenir; devrik kabin altında kimse kabine binmez.
3. Sistem normal basınca doldurulur. Motor çalışırken kayış, fan ve sıcak yüzeylerden uzak durulur.
4. Kaçak arama, motor durdurulmuş ve sistem basınçlı halde yapılır; kule bölgesi ile hortum ve rakorlar (boru ile ventili birbirine bağlayan vidalı ağızlar) dinlenir, şüpheli noktalara köpük sürülür. Ventilin egzoz ağzından kesintisiz hava gelmesi iç kaçağın tipik işaretidir. Gözlük ve eldiven kullanılır, tahliye ağzının önünde durulmaz.
5. Koldan kuleye giden çubuk ya da halat, mafsallar ve kol burcu elle yoklanır; yerinden çıkmış bir bağlantı sapasağlam kuleyi suçlu gösterir.
6. Debriyaj ayrımı kontrol edilir; kavrama tam ayırmıyorsa dişliler dönmeye devam eder ve vites zaten girmez.
7. Hava beslemesi izlenir, hatta ezik ya da sürtünmüş boru aranır. Araç altına girilmeden önce motor durdurulur, kontak kapatılır, kabinde kimse bulunmaz ve şase uygun kapasiteli sehpalara alınır. Havalı süspansiyonda basınç boşaldığında şase kendiliğinden iner; yalnızca süspansiyona güvenilerek araç altına girilmez.
8. Şikayet buçuk viteste ise taraklama ventili ve kumanda hattı, grup geçişinde ise grup ventili, grup silindiri ve grup kilidi öne alınır; komut verildiğinde silindirin hareketi izlenir. Komut motor durdurulmuş halde verilir; park freni ve takozlar yerinde kalır, aktarma organı serbest kalabileceği için tekerlek çevresi boşaltılır. Hareketli silindir, çatal ve mafsal bölgesine el sokulmaz; gözlem güvenli mesafeden yapılır.
9. Elektrikli kumandalı şanzımanlarda teşhis cihazıyla arıza kaydı okunur; kayıt, komutu alan silindirin hareketi tamamlayamadığını gösterebilir.
10. Buraya kadar temiz çıkarsa kule sökülür; iç lastikler, silindir yüzeyleri ve ventil oturma bölgeleri incelenir.
11. Kule de temiz çıkarsa şanzımanın kendisi kalır: çatal, senkromeç ve iç aşınmalar. En son bakılan ve en kapsamlı işi gerektiren ihtimaldir.

Bu sıra atlanırsa parça değiştirerek arama yapılır; bu da aracın serviste boşuna beklemesi demektir. Servisin her adımda ne bulduğunu yazması, ikinci teşhisi kısaltır.

Kule Revizyonunda Neler Yenilenir

ARM Revizyon'a gelen kulede izlenen sıra şudur:

• Kule tamamen sökülür; gövde ve iç kanallar temizlenir, kanal ağızlarındaki kalıntı alınır.
• İç lastikler ve yorulmuş küçük parçalar yenilenir.
• Silindir yüzeyleri ile ventil oturma bölgeleri ölçülüp incelenir.
• Tezgahtaki ayar ve fonksiyon testi komponent üreticisinin teknik verilerine göre yapılır; araç üstündeki ayar ve kabul sınırları araç üreticisinin kitapçığına göre değerlendirilir.
• Montaj sonrası sistem doldurulup kaçak kontrolü yapılır; elektrikli kumandalı ünitelerde arıza hafızası silinir ve gerekiyorsa kalibrasyon serviste teşhis cihazıyla yapılır.

Gövdede çatlak ya da kırık kulak varsa, silindir yüzeyi kurtarılamayacak kadar yenmişse revizyon önermiyoruz; bunu açıkça söylüyoruz.

Aynı kule için revizyonlu, sıfır ve çıkma seçenekleri karşınıza çıkabilir. Bunu Revizyonlu mu, sıfır mı, çıkma mı yazımızda ayrıntılı anlattık. Eskisini gönderip revizyonlusunu almanın nasıl yürüdüğünü ise Core takası nasıl çalışır yazımızda ayrıntılı anlattık.

Eşleştirmenin en kısa yolu, kulenin ya da ventilin üzerindeki numaradır; numara etikette veya gövdede kabartma yazar. Bu numara serviste, araç emniyete alınmış ve normal yüksekliğinde dururken okunur. Kule kabin altında ya da şanzıman üstünde kaldığı için okuma ve fotoğraflama işini araç sahibi kendisi yapmaz; devrik kabin altına ya da araç altına girilmez. Servisin okuduğu numara ve çektiği fotoğraf WhatsApp hattımıza ulaştığında karşılığını biz buluruz. Numara silinmişse araç marka, model ve şanzıman bilgisi fotoğrafla birlikte yeterlidir.

Revize ünitelerde garanti fatura tarihinden itibaren 6 aydır, kilometre sınırı yoktur; kapsam ve başvuru yolu garanti sayfamızda yazılıdır.