İkinci El Çekici veya Dorse Alırken Fren ve Hava Sistemi Kontrolü
İkinci el bir çekici ya da dorse bakılırken zamanın çoğu motora, şanzımana ve kaportaya ayrılır. Hava ve fren tarafı ise genellikle tek bir soruya iner: frenler tutuyor mu? Oysa havalı fren sistemi, aracın nasıl kullanıldığını en açık anlatan yerdir. Deponun dibinden gelen su, gövdede kurumuş yağ izi, geç dolan basınç ya da sertleşmiş bir pedal, aracın yıllarca nasıl bakıldığını satıcının anlattığından daha doğru söyler. Üstelik bu kontrollerin neredeyse tamamı, aracın başında, özel bir cihaz olmadan yapılabilir. Bu yazı bir aracı almadan önce hava ve fren tarafında sırasıyla neye bakılacağını, her kontrolün nasıl yapıldığını ve çıkan sonucun ne anlama geldiğini anlatır.
Neden Hava Tarafı Aracın Geçmişini Anlatır?
Havalı sistem kapalı bir devredir ve içine giren her şey orada kalır. Kurutucusu zamanında bakılmamış bir araçta nem yıllar boyunca birikir, hatları ve ventil yuvalarını paslandırır. Kompresörü yağ atan bir araçta yağ bütün sisteme dağılır ve contaları şişirir. Bunların hiçbiri bir günde olmaz ve hiçbiri temizlenerek geri alınmaz.
Bu nedenle hava tarafı, motorun aksine, kısa süreli hazırlıkla gizlenmesi zor bir alandır. Yıkanmış bir motor ne anlattığını saklayabilir; depodan gelen su saklayamaz.
İkinci nokta, bu sistemin araç ne kadar yaşlı olursa olsun tamamen ele alınabilir olmasıdır. Kontrol sonunda çıkan kusurlar çoğunlukla giderilebilir kusurlardır. Önemli olan, neyin ele alınması gerektiğini almadan önce bilmektir.
Motor Çalışmadan Önce: Soğuk Kontrol
Araç gece boyunca durmuşsa bu kontroller için en iyi andır. Sistem soğuktur, nem dibe çökmüştür ve kaçaklar basıncı düşürmüştür.
- Hava depolarının tahliye musluğu tek tek açılır. Berrak su, bulanık su ya da yağlı bir karışım gelmesi ayrı ayrı anlam taşır.
- Deponun dibinden yağ karışık bir sıvı geliyorsa kompresör tarafı ayrıca değerlendirilir.
- Kurutucu gövdesi ve altındaki tahliye ağzı gözle bakılır. Etrafında kurumuş yağ halkası varsa sisteme yağ taşınmıştır.
- Rakorlar ve bağlantı somunları gözden geçirilir. Paslı, yamuk ya da sarılmış bantla kapatılmış bir bağlantı tek başına bir geçmiş anlatır.
- Hortumların dış yüzeyi elle sıkılır. Sertleşmiş, çatlamış ya da yağ görmüş hortum değişmeye yakındır.
- Fren körüğü gövdeleri ve bağlantıları gözle kontrol edilir; ezilme, pas ve ıslaklık aranır.
- Şasenin altındaki hat güzergahı izlenir. Sürtünmüş, tel ile toplanmış ya da ekli hatlar sonradan yapılmış müdahaleyi gösterir.
- Kabin arkasındaki bağlantı noktasında kavrama başlıkları ve ABS soketi kontrol edilir; contalar ve pinler bakılır.
Depodan su gelmesi tek başına aracı elemez, fakat ne kadar geldiği önemlidir. Nemin sisteme nereden girdiğini ve neyi bozduğunu hava tankından su geliyor yazımızda ayrıntılı anlattık.
Motor Çalışırken Yapılan Ölçülebilir Kontroller
Bu bölümdeki kontroller sayı üretir ve sayı, izlenime göre çok daha güvenilirdir. Elinizde saatten başka bir şey olmasa bile yapılabilir.
- Sistem boşaltılır ve motor çalıştırılarak basıncın sıfırdan çalışma değerine kadar dolma süresi tutulur.
- Basınç en üst değere geldiğinde kurutucudan tahliye sesinin gelip gelmediği dinlenir.
- Motor durdurulur ve basıncın belirli bir süre boyunca ne kadar düştüğü göstergeden izlenir.
- Pedala basılı tutulurken basınç düşüşü ayrıca izlenir; düşüş sürüyorsa kaçak fren devresindedir.
- Pedal birkaç kez basılıp bırakılır, oturma ve bırakma sesleri dinlenir.
- El fren kolu çekilir ve bırakılır; kolun tam tutması, boşta kalmaması ve geri dönmesi kontrol edilir.
- Kontak açılışında panelde yanan bütün lambaların sırasıyla söndüğü izlenir.
- Deneme sürüşünde düz yolda frene basılır; aracın bir yana çekip çekmediğine bakılır.
Üçüncü ve dördüncü adımın ayrımı önemlidir. Motor durduktan sonra basınç düşüyorsa kaçak besleme tarafındadır; yalnızca pedala basılıyken düşüyorsa kaçak fren devresindedir. Bu tek ayrım, aramayı büyük ölçüde daraltır. Hangi basınç değerlerinin normal sayıldığını fren hava basıncı kaç bar olmalı yazımızda anlattık.
Deneme sürüşünde bir belirti çıkarsa karar şu merdivene göre verilir.
- Fren pedalı yere iniyor, basınç tutmuyor ya da araç frende belirgin biçimde bir yana çekiyorsa: Aracı sürmeyin, çekici çağırın. Aracı güvenli bir yerde durdurun, park frenini çekin, tekerlekleri takozlayın. Servisi araca çağırın ya da aracı çekici ile götürün.
- Panelde fren ya da ABS lambası yanıyor fakat frenleme duyarlı ise: Yeni yola çıkmayın; araç yüksüz ve düz güzergahtan servise götürülür. Rampalı ve yüklü güzergah kullanılmaz.
- Dolum süresi uzun, hafif bir hava sesi var, başka belirti yoksa: İlk fırsatta servise gösterin.
Deneme sırasında araç durdurulurken de aynı sıra izlenir. Araç düz zemine alınır, park freni çekilir, tekerlekler her iki yönde takozlanır ve vites boşa alınır.
Kontrol Listesi ve Çıkan Sonucun Anlamı
Aşağıdaki tablo, araç başında yapılacak kontrolleri ve her birinden çıkan sonucun ne anlama geldiğini toplar.
| Kontrol | Nasıl yapılır | Şu çıkarsa not edilir |
|---|---|---|
| Depo tahliyesi | Musluk açılır, gelen sıvıya bakılır | Bol su ya da yağlı karışım geliyorsa |
| Basınç dolum süresi | Boş sistemden çalışma değerine kadar saat tutulur | Süre belirgin biçimde uzunsa |
| Kurutucu tahliyesi | Basınç dolduğunda ses dinlenir | Ses hiç gelmiyor ya da sürekli geliyorsa |
| Motor durunca basınç | Gösterge belirli bir süre izlenir | Düşüş sürüyorsa |
| Pedal basılı kaçak | Pedal basılı tutulur, gösterge izlenir | Basınç düşmeye devam ediyorsa |
| Fren bırakma | Pedal bırakılır, ses ve tekerlek dinlenir | Fren geç bırakıyor ya da teker ısınıyorsa |
| El freni | Çekilir, bırakılır, yokuşta denenir | Tam tutmuyor ya da geri dönmüyorsa |
| Panel lambaları | Kontak açılışı izlenir | Bir lamba hiç yanmıyor ya da sönmüyorsa |
Tablodaki maddelerin hiçbiri tek başına aracı elemez. Hepsi giderilebilir kusurlardır. Önemli olan, bu kusurların araç alınmadan önce bilinmesi ve yapılacak işin listesinin baştan çıkarılmasıdır.
Dorse Alınıyorsa Ayrıca Bakılanlar
Dorsenin kendi fren sistemi ve çoğu modelde kendi elektroniği vardır. Çekiciden bağımsız olarak kontrol edilmesi gerekir.
- Kırmızı ve sarı kafalar sökülüp takılır; contaların ve yayların durumu görülür.
- Dorse bir çekiciye bağlanır, basınç doldurulur ve kafalar ayrıldığında dorse frenlerinin kendiliğinden tuttuğu görülür.
- Fren denenir; dorsenin çekici ile aynı anda oturup aynı anda bıraktığı izlenir.
- Yedi uçlu ABS soketi takılır, panelde dorse fren lambasının yanıp söndüğü kontrol edilir.
- Boş dorse ile düşük hızda fren denenir; tekerlek kilitlenmesi aranır.
- Dingil kaldırma ve rampa kolu varsa çalıştırılır; kalkma ve inme izlenir.
- Hava süspansiyonu varsa seviye kontrolü denenir; bir tarafın yatıp yatmadığına bakılır.
- Şasenin altındaki ünitelerin etiketleri fotoğraflanır; sonradan parça gerektiğinde işe yarar.
Çekici ile dorse arasındaki bağlantının nasıl kurulduğunu ve uyumun nerede koptuğunu çekici dorse uyumu yazımızda ayrıca anlattık. Dorse elektroniğinin kendi arızalarını ise dorse EBS beyni arızası yazımızda ele aldık.
Kusur Çıktı: Bu Ne Anlama Gelir?
Kontrol sonunda bir liste çıkar. Bu listedeki maddelerin çoğu, aracın kullanılamaz olduğunu değil, belirli ünitelerin elden geçmesi gerektiğini anlatır. Havalı fren sistemindeki kumanda üniteleri, pedal üniteleri, el fren kolları, dorse kumandaları ve modülatörler revize edilen gruptadır. Gövde ve döküm sağlamsa iç takım yenilenir, ayarı yapılır ve ünite basınç altında test edilir.
Buradaki kontrollerin bir bölümü araç başında, gözle ve kulakla yapılabilir. Sökme, rakor açma ve ünitenin yerinden çıkarılarak değerlendirilmesi ise ehil bir serviste ve sistem basıncı boşaltıldıktan sonra yapılır. Alım öncesi bakışta amaç arızayı gidermek değil, listeyi çıkarmaktır.
Bu, ikinci el araçta önemli bir ayrımdır: yaşlı bir aracın hava sistemi baştan sona ele alınabilir ve ele alındığında yeni gibi çalışır. Çürüyen şase ya da yorulmuş motorda aynı şey söylenemez.
Alınan araçta yapılacak ilk iş genellikle kurutucunun ele alınması ve sistemin nemden arındırılmasıdır; çünkü geri kalan bütün ünitelerin ömrü buna bağlıdır. Sonrasında düzenli bir kontrol düzenine geçilir. Filoda bunun nasıl kurulduğunu filo bakım takvimi yazımızda anlattık.
Ünitelerin hangisinin değişeceği belli olduğunda sıra numaraya gelir. Servisiniz numarayı okur ya da kareyi çeker, siz de bunu WhatsApp hattımıza iletirsiniz. Hangisinin doğru numara olduğundan emin değilse gövdedeki bütün kod ve etiketlerin fotoğrafını göndersin, doğrusunu biz ayıralım. Numarayla kataloğumuza arama sayfamızdan da bakabilirsiniz. Hangi kodun satışa esas numara olduğunu parça numarası nasıl okunur yazımızda ayrıntılı anlattık.
Revize ünitelerde garanti fatura tarihinden itibaren 6 aydır, kilometre sınırı yoktur; kapsam ve başvuru yolu garanti sayfamızda yazılıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Araca bakarken hava sistemi için cihaz gerekir mi?
Temel kontroller için gerekmez. Basınç göstergesi, bir saat ve dikkatli bir dinleme yeterlidir. Dolum süresi, motor durduktan sonraki basınç düşüşü ve tahliye sesi cihazsız ölçülebilir ve en çok bilgiyi bu üçü verir.
Depodan su gelmesi aracı eler mi?
Hayır, fakat ne kadar geldiği önemlidir. Az miktarda yoğuşma normaldir. Bol su ya da yağ karışık bir sıvı geliyorsa kurutucu görevini yapmıyor ve sistemde yıllardır nem dolaşıyor demektir; bu, diğer ünitelerin de değerlendirilmesini gerektirir.
Satıcı basıncın geç dolmasını normal gösteriyor. Nasıl ayırt ederim?
Dolum süresi tutulur ve aynı sınıftaki başka bir araçla karşılaştırılır. Uzun dolum ya kompresörün yorulduğunu ya da sistemde kaçak olduğunu gösterir. Motor durdurulduğunda basıncın korunup korunmadığı bu ikisini ayırır.
Panelde hiç lamba yanmaması iyi bir işaret mi?
Hayır. Kontak açılışında lambaların bir süre yanıp sonra sönmesi beklenir. Hiç yanmaması ampulün ya da devrenin devre dışı bırakılmış olabileceğini gösterir ve ayrıca kontrol edilmelidir.
Yaşlı bir aracın hava sistemi tamamen yenilenebilir mi?
Evet. Kumanda üniteleri, pedal ünitesi, el fren kolu, kurutucu ve dorse üniteleri revize edilebilen gruptadır. Gövde ve oturma yüzeyleri sağlam olduğu sürece iç takım yenilenir ve ünite test edilerek sahaya döner.
Dorseyi çekiciye bağlamadan kontrol edebilir miyim?
Sınırlı olarak. Gözle yapılan kontroller bağlantısız yapılabilir, fakat fren davranışı ve elektronik ancak bir çekiciye bağlanınca görülür. Kafalar ayrıldığında dorse frenlerinin kendiliğinden tutması mutlaka denenmelidir.
