Motor Freni, Egzoz Freni ve Retarder Farkı: Hangisi Ne Zaman Kullanılır?

Kısa Cevap: Durduran Fren ve Yavaşlatan Fren

Servis freni aracı durdurur. Motor freni, egzoz freni ve retarder ise aracı yavaşlatır ve inişte hızı sabit tutar; balataya kalan işi azaltır. Yardımcı yavaşlatıcılardan birinde sorun çıktığında karar şu sırayla verilir.

1. Retarder ya da motor freni kapanmıyor, gaz verildiği halde araç çekmiyor ya da servis frenleri ısınıp yanık kokusu geliyorsa: Aracı sürmeyin, çekici çağırın. Aracı güvenli bir yerde durdurun, park frenini çekin, tekerlekleri takozlayın. Servisi araca çağırın ya da aracı çekici ile götürün.
2. Motor freni ya da retarder hiç devreye girmiyor fakat servis freni duyarlı ise: Yeni yola çıkmayın; araç yüksüz ve düz güzergahtan servise götürülür. Rampalı ve yüklü güzergah kullanılmaz.
3. Etkisi eskisine göre azalmış gibi hissediliyor, panelde ikaz yoksa: İlk fırsatta servise gösterin.

Araç durdurulurken her kademede aynı sıra izlenir. Araç düz zemine alınır, park freni çekilir, tekerlekler her iki yönde takozlanır ve vites boşa alınır.

İkinci kademede rampalı güzergahın neden kullanılmadığı açıktır: yardımcı yavaşlatıcısı çalışmayan bir araçta inişin bütün yükü balataya biner. Bunun neye yol açtığını tır freni neden boşalır yazımızda ayrıca anlattık.

Motor Freni ve Egzoz Freni Nasıl Çalışır?

Gaz pedalı bırakıldığında motor zaten bir miktar frenler; pistonlar havayı sıkıştırırken tekerlere direnç verir. Motor freni bu direnci büyütmenin adıdır ve sahada çoğu zaman egzoz freni ile aynı anlamda kullanılır.

Egzoz freninde egzoz hattına yerleştirilmiş bir kelebek kapanır. Motor, egzoz gazını dışarı atarken bu kapalı kelebeğe karşı çalışmak zorunda kalır; oluşan karşı basınç krank milini ve onunla birlikte tekerleri yavaşlatır. Kelebeği havalı bir silindir kapatır, silindire havayı ise elektrikle kumanda edilen bir ventil verir. Bu nedenle egzoz freni, ilk bakışta motorun parçası gibi görünse de havalı sistemin bir kullanıcısıdır; hava basıncı düşükse ya da ventil nem almışsa tepkisi gecikir.

Yeni kuşak motorlarda egzoz kelebeğine ek olarak supap tarafında çalışan bir sistem de bulunur. Motorun sıkıştırdığı hava, sıkıştırmanın sonunda dışarı bırakılır; böylece sıkıştırmaya harcanan enerji geri dönmez ve motorun frenleme gücü belirgin biçimde artar.

Motor freninin gücü devre bağlıdır: devir yükseldikçe güçlenir, düştükçe zayıflar. İnişten önce vitesin küçültülmesinin sebebi budur. Birçok araçta devir saatinde motor freni için ayrı işaretlenmiş bir bant bulunur; motor freni bu bantta en verimli çalışır.

Retarder ve Intarder Nasıl Çalışır?

Hidrodinamik retarder şanzımanın arkasında, kardan tarafında çalışır. İçinde birbirine bakan iki kanatlı çark vardır: biri kardanla birlikte döner, diğeri sabittir. Retarder devreye girdiğinde iki çarkın arasına yağ basılır; dönen çark yağı sabit çarka çarptırır ve bu direnç aracı yavaşlatır. Arada ne kadar yağ varsa frenleme o kadar güçlüdür. Retarder kolunun kademeleri, aslında bu doluluğun kademeleridir.

Yağı çarkların arasına basan hava, oransal çalışan bir retarder ventili üzerinden ayarlanır. Frenleme sırasında ortaya çıkan enerji yağı ısıtır ve ısı bir eşanjör üzerinden motorun soğutma suyuna aktarılır. Retarderin sınırı buradan gelir: uzun inişte soğutma suyu ısındıkça birçok sistemde retarder gücü kendiliğinden azaltılır.

Intarder, ZF'nin şanzımanın içine yerleştirdiği hidrodinamik retarderin adıdır. Çalışma mantığı aynıdır; fark, ayrı bir ünite olarak kardana bağlanmak yerine şanzımanın gövdesinde yer almasıdır. Özellikle otobüslerde görülen elektromanyetik retarder ise yağ yerine mıknatıs alanıyla çalışır ve kardan mili üzerinde yer alır.

Retarder sesi de sık sorulur. Hidrodinamik retarder çalışırken hafif bir uğultu duyulması normaldir. Kol kapatıldıktan sonra süren ses, aracın gaz verildiğinde çekmemesi ya da yanık yağ kokusu ise normal değildir; kapanmayan retarderin neden daha riskli olduğunu retarder ventili arızası yazımızda anlattık.

Farklar Tablosu: Hangisi Nerede, Ne Zaman Etkili?

Dört yavaşlatıcı birbirinin yerine geçmez, birbirini tamamlar. Aşağıdaki tablo her birinin nerede çalıştığını, en etkili olduğu durumu ve sınırını toplar.

Tablonun özeti şudur: motor freni devirle, retarder hızla güçlenir. Bu nedenle uzun ve dik inişte ikisi birlikte kullanılır; motor freni vitese bağlı olarak sürekli bir taban frenleme sağlar, retarder hızı sabitler, servis freni ise yalnızca gerektiğinde devreye girer.

Retarder de motor freni de aracı tamamen durdurmaz ve park halinde tutmaz. Durdurma ve park için servis freni ile park freni gerekir.

Motor Freni ve Retarder Motora Zarar Verir mi?

Hayır, doğru kullanıldıklarında zarar vermezler; motor ve şanzıman bu yükü taşıyacak biçimde tasarlanır. Zarar, yanlış kullanımdan ya da zaten var olan bir arızadan gelir.

• Devir sınırı aşılırsa zarar görülür. İnişte fazla küçük bir vitese geçip devri izin verilen bandın üstüne çıkarmak motoru zorlar.
• Soğutma sistemi yorgunsa retarder hararete yol açabilir. Retarder ısıyı soğutma suyuna verdiği için fan, radyatör ve su seviyesi sağlam olmalıdır.
• Egzoz freninin yağ eksiltmesi sağlam bir motorda beklenmez. Eksiltme varsa turbo ve supap tarafı ayrıca değerlendirilir.
• Kelebek ve silindir bakımsız kalırsa egzoz freni açık ya da kapalı konumda sıkışabilir; kapalı kalan kelebek motoru zorlar ve gücü düşürür.

Isınan bir motorda fan ve soğutma tarafını araç hararet yapıyor yazımızda, turbonun yağ ve duman belirtilerini turbo arıza belirtileri yazımızda anlattık.

Yokuş İnişinde Doğru Kullanım Sırası

Uzun ve dik inişte amaç, balatayı son çareye saklamaktır. Sahada kabul gören sıra şudur.

1. İnişe girmeden önce hız düşürülür ve inişi taşıyacak vites seçilir; inişin ortasında vites küçültmek zordur.
2. Motor freni devreye alınır; devrin motor freni bandında kalması sağlanır.
3. Retarder, hızı sabit tutacak kademede kullanılır; gerekirse kademe artırılır.
4. Servis freni yalnızca hız yine de artıyorsa kullanılır; kararlı basılır ve hız düşünce bırakılır, sürekli hafif basılı tutulmaz.
5. Soğutma suyu sıcaklığı izlenir; retarder gücü azalmaya başladıysa hız ve vites yeniden ayarlanır.
6. İniş bittikten sonra frenlerde koku, duman ya da tek tarafa çekme olup olmadığına dikkat edilir.

Uzun güzergaha çıkmadan önce retarderin ve motor freninin denenmesi sefer hazırlığının bir parçasıdır; bunu uzun sefer öncesi kontrol yazımızda anlattık.

Devreye Girmiyorsa: Ventil, Silindir ve Revizyon

Aşağıdaki adımlar ehil bir serviste yapılır. Bir bölümü sistem basınçlıyken yürütülür; sökme, rakor açma ve mekanik müdahale ise sistem basıncı boşaltıldıktan sonra yapılır. Buraya yazmamızın sebebi, ustanızla aynı dili konuşabilmeniz.

1. Hava basıncı kontrol edilir; basınç düşükse hem egzoz freni hem retarder zayıf tepki verir.
2. Kumanda edildiğinde ventile elektrik sinyalinin gelip gelmediği ölçülür.
3. Ventil çıkışında hava olup olmadığına bakılır; sinyal var hava yoksa ventil değerlendirilir.
4. Egzoz freni silindirinin hareketi ve kelebeğin serbestçe açılıp kapandığı kontrol edilir.
5. Retarderde yağ seviyesi, sıcaklık ve kayıtlı arıza kodları okunur.
6. Soğutma sistemi kontrol edilir; retarder gücünü ısı yüzünden azaltıyor olabilir.

Retarder ventilleri ve bu sistemleri kumanda eden hava ventilleri revize edilebilen gruptadır; gövde sağlamsa iç takım yenilenir ve ünite basınç altında test edilir. Servisiniz numarayı okur ya da kareyi çeker, siz de bunu WhatsApp hattımıza iletirsiniz. Hangisinin doğru numara olduğundan emin değilse gövdedeki bütün kod ve etiketlerin fotoğrafını göndersin, doğrusunu biz ayıralım. Numarayla kataloğumuza arama sayfamızdan da bakabilirsiniz. Hangi kodun satışa esas numara olduğunu parça numarası nasıl okunur yazımızda ayrıntılı anlattık.

Revize ünitelerde garanti fatura tarihinden itibaren 6 aydır, kilometre sınırı yoktur; kapsam ve başvuru yolu garanti sayfamızda yazılıdır.